Thoái hóa cột sống không phải lúc nào cũng gây triệu chứng. Tuy nhiên, ở một số người, những thay đổi tại cột sống có thể liên quan đến đau cổ, đau lưng, hạn chế vận động hoặc các biểu hiện chèn ép thần kinh, từ đó ảnh hưởng đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.

Vì vậy, phòng ngừa thoái hóa cột sống từ sớm, duy trì vận động hợp lý và hạn chế các yếu tố nguy cơ là những biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe hệ cơ xương khớp lâu dài.

Thoái hóa cột sống là gì?

Thoái hóa cột sống là thuật ngữ mô tả những thay đổi thoái hóa của các cấu trúc thuộc cột sống, thường liên quan đến đĩa đệm, khớp liên mỏm, sụn khớp, thân đốt sống và dây chằng.

Một trong những thay đổi thường gặp là đĩa đệm giảm hàm lượng nước và proteoglycan, từ đó giảm khả năng đàn hồi và chịu lực. Theo thời gian, đĩa đệm có thể giảm chiều cao, xuất hiện các vết nứt ở vòng sợi. Đồng thời, sụn khớp có thể bị tổn thương và cơ thể hình thành các gai xương ở bờ đốt sống.

Những biến đổi này là một phần của quá trình lão hóa hệ cơ xương. Mức độ thay đổi trên hình ảnh X-quang hoặc MRI không phải lúc nào cũng tương ứng với mức độ đau. Có người có hình ảnh thoái hóa rõ nhưng ít triệu chứng, trong khi người khác lại đau nhiều dù thay đổi cấu trúc không quá nghiêm trọng.

Thoái hóa có thể xuất hiện ở nhiều đoạn của cột sống, trong đó thường được quan tâm nhất là thoái hóa cột sống cổ và thoái hóa cột sống thắt lưng.

Vì sao cột sống bị thoái hóa?

Tuổi tác là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Khi cơ thể già đi, khả năng duy trì cấu trúc và tính đàn hồi của đĩa đệm, sụn khớp và các mô quanh cột sống giảm dần.

Tuy nhiên, tuổi không phải yếu tố duy nhất. Một số thói quen và điều kiện sống có thể làm tăng tải cơ học hoặc khiến các triệu chứng cơ xương khớp dễ xuất hiện hơn, chẳng hạn:

• Ngồi hoặc duy trì một tư thế quá lâu, đặc biệt khi làm việc với máy tính và thiết bị điện tử.
• Thường xuyên nâng, mang hoặc kéo vật nặng không đúng kỹ thuật.
• Ít vận động, khiến sức mạnh và sức bền của các nhóm cơ hỗ trợ cột sống suy giảm.
• Thừa cân, béo phì làm tăng tải trọng lên hệ cơ xương, nhất là vùng thắt lưng.
• Công việc phải lặp lại một động tác, rung xóc kéo dài hoặc chịu tải trọng lớn.
• Tiền sử chấn thương cột sống và một số yếu tố cơ địa, di truyền.

Stress kéo dài cũng có thể làm tăng căng cơ và góp phần làm cảm nhận đau trở nên rõ hơn. Vì vậy, chăm sóc cột sống không chỉ là vấn đề tư thế mà cần được nhìn nhận trong tổng thể vận động, thể trạng, công việc và sức khỏe tinh thần.

Dấu hiệu thoái hóa cột sống cần lưu ý

Biểu hiện của thoái hóa cột sống rất đa dạng. Một số người gần như không có triệu chứng, trong khi những trường hợp khác có thể xuất hiện:

• Đau cổ, vai gáy hoặc đau vùng thắt lưng.
• Cảm giác cứng và hạn chế vận động cột sống.
• Đau tăng khi duy trì tư thế lâu hoặc sau một số hoạt động thể lực.
• Đau lan xuống vai, cánh tay, mông hoặc chân khi có liên quan đến kích thích hay chèn ép rễ thần kinh.
• Tê, châm chích hoặc yếu chi trong một số trường hợp.

Đau cổ và đau lưng không đồng nghĩa với thoái hóa cột sống. Nhiều bệnh lý khác cũng có thể gây triệu chứng tương tự, vì vậy không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào vị trí đau.

Đặc biệt, người bệnh cần được thăm khám sớm nếu đau kèm yếu hoặc liệt chi tiến triển, rối loạn đi lại, tê vùng quanh hậu môn – sinh dục, rối loạn đại tiểu tiện, sốt, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đau xuất hiện sau chấn thương đáng kể.

Làm gì để phòng ngừa thoái hóa cột sống?

Không thể ngăn chặn hoàn toàn những thay đổi của cột sống do tuổi tác. Mục tiêu thực tế hơn là duy trì chức năng cột sống, giảm các yếu tố nguy cơ và hạn chế đau, suy giảm vận động trong tương lai.

Duy trì vận động thường xuyên

Vận động là một trong những yếu tố quan trọng nhất đối với sức khỏe cột sống. Các hoạt động như đi bộ, bơi, đạp xe, yoga hoặc các bài tập phù hợp với thể trạng có thể giúp duy trì sức mạnh cơ, khả năng vận động và sức khỏe tổng thể.

Bên cạnh vận động toàn thân, nên chú trọng các bài tập tăng sức mạnh nhóm cơ trung tâm, cơ bụng, cơ lưng và cơ vùng chậu. Một hệ thống cơ khỏe giúp hỗ trợ cột sống tốt hơn trong sinh hoạt và lao động.

Cường độ tập nên tăng dần. Người đang có bệnh lý cột sống, đau kéo dài hoặc hạn chế vận động nên được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng đánh giá trước khi thực hiện các bài tập cường độ cao.

Giữ tư thế hợp lý khi làm việc

Không có một tư thế duy nhất có thể được duy trì “chuẩn” trong nhiều giờ. Điều quan trọng là bố trí nơi làm việc phù hợp và thường xuyên thay đổi tư thế.

Khi làm việc với máy tính, màn hình nên được đặt ở vị trí giúp hạn chế việc cúi hoặc ngửa cổ quá mức; ghế cần hỗ trợ tư thế ngồi thoải mái; bàn làm việc có độ cao phù hợp. Sau một khoảng thời gian ngồi liên tục, nên đứng dậy, đi lại hoặc thực hiện một vài động tác giãn cơ.

Khi nâng vật nặng, cần đưa vật lại gần cơ thể, sử dụng lực của chân và tránh vừa cúi người vừa xoay vặn cột sống đột ngột.

Kiểm soát cân nặng và dinh dưỡng hợp lý

Duy trì cân nặng phù hợp giúp giảm tải cho hệ cơ xương, đặc biệt ở người thừa cân hoặc béo phì.

Chế độ ăn nên đa dạng, cung cấp đủ protein, canxi, vitamin D và các vi chất cần thiết cho sức khỏe cơ xương. Tuy nhiên, bổ sung canxi hoặc vitamin D bằng thuốc không nên được xem là biện pháp trực tiếp điều trị thoái hóa cột sống và cần dựa trên nhu cầu thực tế của từng người.

Hạn chế hút thuốc cũng có ý nghĩa đối với sức khỏe hệ cơ xương và sức khỏe toàn thân. Rượu bia nên được kiểm soát ở mức phù hợp.

Nghỉ ngơi hợp lý nhưng tránh bất động kéo dài

Khi đau lưng hoặc đau cổ, nhiều người có xu hướng nằm nghỉ hoàn toàn. Tuy nhiên, nếu không có chỉ định đặc biệt, bất động kéo dài có thể làm giảm sức mạnh cơ và khiến việc trở lại hoạt động khó khăn hơn.

Nên duy trì các hoạt động trong khả năng chịu đựng, kết hợp nghỉ ngơi và điều chỉnh cường độ vận động. Giấc ngủ đầy đủ và tư thế ngủ thoải mái cũng góp phần hỗ trợ phục hồi cơ thể.

Vai trò của Y học cổ truyền trong chăm sóc cột sống

Theo lý luận Y học cổ truyền, các biểu hiện đau cổ, đau lưng, đau lan xuống chân hoặc hạn chế vận động có thể được xem xét trong phạm vi các chứng như Tý chứng, Yêu thống, Cốt thống, Yêu cước thống tùy vị trí, triệu chứng và thể bệnh.

Y học cổ truyền chú trọng điều trị theo biện chứng luận trị. Tùy từng trường hợp, các pháp điều trị có thể liên quan đến khu phong, tán hàn, trừ thấp, hoạt huyết, thông kinh lạc hoặc bổ can thận, mạnh gân cốt.

Các phương pháp không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp – bấm huyệt và một số phương pháp dưỡng sinh có thể được sử dụng trong quản lý một số tình trạng đau cơ xương khớp, đặc biệt khi được lựa chọn đúng chỉ định và thực hiện bởi người có chuyên môn.

Tuy nhiên, Y học cổ truyền không nên thay thế việc đánh giá y khoa trong những trường hợp nghi ngờ chèn ép thần kinh hoặc có dấu hiệu cảnh báo. Việc phối hợp Y học cổ truyền với Y học hiện đại, phục hồi chức năng và điều chỉnh lối sống cần dựa trên tình trạng cụ thể của từng người.

Chủ động bảo vệ cột sống ngay từ hôm nay

Chăm sóc cột sống không cần bắt đầu bằng những biện pháp phức tạp. Đứng dậy vận động sau thời gian ngồi lâu, tập thể dục đều đặn, duy trì cân nặng phù hợp, nâng vật đúng cách và không chủ quan với những cơn đau kéo dài đều là những thay đổi có giá trị.

Thoái hóa cột sống là quá trình liên quan chặt chẽ đến tuổi tác và nhiều yếu tố khác nên không thể phòng ngừa tuyệt đối. Tuy nhiên, một lối sống tích cực, vận động phù hợp và phát hiện sớm các bất thường có thể giúp duy trì chức năng vận động, hạn chế ảnh hưởng của đau và bảo vệ chất lượng cuộc sống lâu dài.

Ban chuyên môn Thọ Xuân Đường