Muốn vun bồi trí lực cho một đứa trẻ, phải bắt đầu từ sức khỏe của cha mẹ và môi trường sống đầu tiên của con

Trí tuệ không bắt đầu ở cổng trường

Khi nói đến một đứa trẻ thông minh, người ta thường nghĩ đến trường tốt, sách hay, ngoại ngữ sớm hay các phương pháp giáo dục tiên tiến. Nhưng trước ngày một đứa trẻ biết cầm bút, bộ não của em đã đi qua một hành trình hình thành rất lớn.

1.000 ngày đầu đời, tính từ lúc thụ thai đến khi trẻ tròn hai tuổi, là một trong những giai đoạn quan trọng nhất của sự phát triển con người. Trong quãng thời gian này, não bộ tăng trưởng nhanh, hàng loạt kết nối thần kinh được hình thành, đồng thời hệ miễn dịch, chuyển hóa, hệ vi sinh và nhiều chức năng nền tảng cũng từng bước định hình.

Nhưng nếu chỉ bắt đầu chăm sóc từ lúc người mẹ biết mình có thai thì vẫn còn muộn một nhịp. Chất lượng tinh trùng của người cha, dự trữ dinh dưỡng của người mẹ, giấc ngủ, mức độ stress, rượu bia, thuốc lá, bệnh nền và tình trạng thiếu vi chất trước thụ thai đều góp phần tạo nên điểm xuất phát của thai kỳ.

Bởi vậy, “cha mẹ khỏe - con thông minh” không nên hiểu theo kiểu cha mẹ khỏe thì chắc chắn sinh ra một đứa trẻ vượt trội. Trí tuệ chịu ảnh hưởng của di truyền, dinh dưỡng, môi trường, giáo dục, trải nghiệm và nhiều yếu tố tương tác suốt đời.

Điều cha mẹ có thể làm là tạo ra nền sinh học thuận lợi nhất để tiềm năng của đứa trẻ được phát triển. Đó mới là cách hiểu khoa học và cũng là chiều sâu của dưỡng giống.

Trước 1.000 ngày còn có một khoảng thời gian rất quý

Một ngôi nhà tốt phải có nền móng tốt, sự sống cũng vậy. Trước khi thụ thai, người cha đang chuẩn bị một nửa vật liệu di truyền thông qua tinh trùng. Người mẹ vừa cung cấp một nửa bộ gen, vừa là toàn bộ môi trường sinh học nơi phôi làm tổ và thai nhi lớn lên. Vì thế, vài tháng trước khi mang thai rất đáng được coi như “giai đoạn tiền 1.000 ngày”.

Ở người cha, hút thuốc, uống nhiều rượu, béo phì, thiếu ngủ, stress kéo dài, tiếp xúc nhiệt quá mức hay một số độc chất có thể ảnh hưởng đến chất lượng tinh dịch và làm tăng stress oxy hóa ở tinh trùng.

Ở người mẹ, thiếu folate, sắt, iod, dinh dưỡng mất cân đối, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, thừa cân hoặc thiếu cân không được kiểm soát đều có thể khiến thai kỳ bắt đầu từ một nền chưa tối ưu.

Chuẩn bị có con vì thế không chỉ là “canh ngày”. Đó phải là thời gian hai vợ chồng cùng sửa lại đời sống: ăn lành hơn, ngủ đủ hơn, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, vận động đều, kiểm soát bệnh mạn tính và khám tiền thai khi cần.

Một đứa trẻ được đón bằng sự chuẩn bị có trách nhiệm sẽ có một điểm xuất phát khác.

Não thai nhi được xây từ những nguyên liệu rất thật

Bộ não thai nhi vẫn cần những vật liệu sinh học rất cụ thể. Folate đặc biệt quan trọng từ trước khi mang thai vì ống thần kinh hình thành rất sớm. Iod cần cho tổng hợp hormone tuyến giáp, mà hormone tuyến giáp giữ vai trò thiết yếu đối với phát triển não. Sắt tham gia vận chuyển oxy. Choline cần cho màng tế bào và nhiều quá trình thần kinh. DHA là thành phần quan trọng của não và võng mạc.

Nhưng phải nói thật rõ: không có một dưỡng chất đơn lẻ nào có thể “làm con thông minh”. Não bộ không được xây bằng một viên DHA, một hộp sữa hay một loại “siêu thực phẩm”. Nó được xây bằng một nền dinh dưỡng toàn diện: đủ năng lượng, đủ đạm, chất béo tốt, rau quả, vi chất, thực phẩm an toàn và khả năng hấp thu tốt.

Điều này rất gần với quan niệm Nam y về Tỳ vị là gốc hậu thiên. Tỳ vị tốt thì cơ thể mới hóa sinh được khí huyết; khí huyết đầy đủ thì thai mới có nguồn để nuôi dưỡng. Người mẹ ăn rất nhiều mà tiêu hóa kém chưa chắc đã được nuôi tốt. Người mẹ dùng nhiều loại thuốc bổ nhưng bữa ăn nghèo thực phẩm thật cũng chưa chắc tạo ra nền sinh học tốt. Cái quý không nằm ở ăn thật nhiều, mà ở ăn đủ, ăn đúng và hấp thu được.

Người cha không đứng ngoài hành trình 1.000 ngày

Trong nhiều gia đình, từ lúc có thai, gần như toàn bộ trách nhiệm chăm sóc được mặc nhiên đặt lên người mẹ. Cách nhìn ấy vừa thiếu công bằng, vừa thiếu khoa học.

Người cha đã tham gia vào sự phát triển của con từ trước khi thụ thai. Sau đó, người cha tiếp tục ảnh hưởng đến thai kỳ thông qua một yếu tố rất lớn: môi trường sống của người mẹ.

Một người phụ nữ mang thai được chia sẻ công việc, được ngủ tốt hơn, được tôn trọng và giảm bớt căng thẳng sẽ có một nền tâm lý - sinh học khác với người phải đi qua thai kỳ trong cô đơn, xung đột hoặc kiệt sức.

Người cha không thể mang thai thay vợ, nhưng có thể giúp người mẹ bớt mệt, ăn tốt hơn, đi khám đúng hẹn và cảm thấy đứa trẻ đang được cả hai cùng chờ đón.

Sau khi con ra đời, vai trò ấy càng rõ. Một người cha thật sự tham gia chăm con không chỉ giúp mẹ phục hồi tốt hơn, mà còn tạo cho đứa trẻ một môi trường gắn bó phong phú hơn.

Muốn nói đến giống nòi Việt, phải trả lại đúng vị trí của người cha: không chỉ là người truyền gen, mà là người cùng kiến tạo môi trường phát triển của con.

Muốn nuôi một bộ não khỏe, trước hết phải bảo vệ thai kỳ

Khói thuốc, rượu trong thai kỳ, thuốc hoặc thảo dược không rõ độ an toàn, nhiễm trùng không được xử trí đúng, tăng huyết áp, đái tháo đường thai kỳ, thiếu máu nặng hay bệnh tuyến giáp không được quản lý đều có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của thai. Vì thế, chăm thai khoa học không phải là “y tế hóa” thai kỳ quá mức. Đó là cách phát hiện sớm những nguy cơ có thể phòng ngừa hoặc điều chỉnh.

Ở đây, Nam y và y học hiện đại cần đứng cạnh nhau chứ không thay thế nhau. Nam y có thể góp phần vào dưỡng sinh, ăn uống, giấc ngủ, điều hòa tinh thần và hỗ trợ một số khó chịu phù hợp dưới sự thăm khám chuyên môn. Nhưng tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ, thiếu máu nặng, nhiễm trùng hay bất thường thai phải được quản lý theo y học hiện đại.

“Thần” của người mẹ cũng là một phần của môi trường thai nhi

Trong Nam y, con người không chỉ có thân mà còn có Thần. Theo hệ quy chiếu chúng ta sử dụng, Thần bao gồm ý thức, đạo đức và cảm xúc.

Thai nhi chưa hiểu được lời người lớn, nhưng lại sống trong môi trường sinh học của người mẹ. Khi người mẹ stress nặng, mất ngủ kéo dài hoặc có rối loạn tâm lý không được hỗ trợ, hệ thần kinh - nội tiết của mẹ thay đổi và có thể ảnh hưởng tới thai kỳ.

Nhưng điều này không có nghĩa người mẹ phải gánh thêm áp lực rằng “không được buồn, không được lo”. Cảm xúc là tự nhiên. Một thai kỳ khỏe mạnh không đòi hỏi người mẹ lúc nào cũng vui vẻ.

Điều cần là một môi trường trong đó người mẹ được phép mệt, được phép lo, nhưng không phải chịu đựng một mình. Đó là nơi khoa học và yêu thương gặp nhau. Một mái nhà bình an không thể thay thuốc chữa bệnh, nhưng lại là một phần rất quan trọng của môi trường đầu tiên mà đứa trẻ được sống trong đó.

Sau khi chào đời, trẻ được nuôi bằng cả thức ăn lẫn quan hệ

Khi trẻ chào đời, bộ não tiếp tục phát triển rất nhanh. Hai năm đầu không chỉ là thời kỳ tăng cân, mọc răng hay tập đi. Đây còn là giai đoạn hàng loạt kết nối thần kinh được hình thành và tinh chỉnh.

Sữa mẹ, khi có thể thực hiện phù hợp, mang lại nhiều lợi ích về dinh dưỡng, miễn dịch và hệ vi sinh. Nhưng chăm trẻ tốt không nên biến thành một cuộc thi “ai cho bú mẹ lâu hơn”. Điều quan trọng là trẻ được nuôi đủ chất, an toàn, tăng trưởng tốt và người mẹ không bị biến thành người có lỗi nếu hoàn cảnh không cho phép bú mẹ hoàn toàn.

Từ khoảng sáu tháng tuổi, trẻ cần được ăn bổ sung phù hợp theo lứa tuổi trong khi tiếp tục nhận nguồn sữa thích hợp. Đây là giai đoạn rất dễ xảy ra thiếu sắt hoặc khẩu phần nghèo đa dạng nếu người chăm sóc chỉ chú ý “ăn cho no”.

Nhưng não trẻ còn cần một dưỡng chất khác không thể đóng hộp: sự tương tác. Một ánh mắt đáp lại, một tiếng nói dịu dàng, một bài hát, một trò chơi, một cái ôm khi trẻ bất an… đều là những “dinh dưỡng thần kinh”.

Muốn con thông minh, đừng vội nhồi kiến thức

Một nghịch lý của thời đại là cha mẹ rất sợ con “chậm” nên muốn dạy thật sớm, nhưng lại có thể bỏ quên những thứ nền tảng hơn. Một đứa trẻ nhỏ không cần lịch học dày đặc, não của trẻ cần ngủ đủ, vận động, khám phá, nghe tiếng người thật, chơi tự do, được trò chuyện và được đáp lại.

Màn hình có thể giúp người lớn rảnh tay, nhưng không thể thay thế hoàn toàn tương tác sống động giữa người với người. Não trẻ nhỏ được xây qua những vòng giao tiếp qua lại: trẻ phát tín hiệu, người lớn phản hồi, trẻ tiếp tục đáp lại.

Vì vậy, nuôi con thông minh không phải là nhồi thật nhiều kiến thức trước tuổi. Đó là bảo vệ khả năng học tự nhiên của bộ não.

Cha mẹ đừng chỉ hỏi: “Con biết được bao nhiêu?”

Hãy hỏi thêm: “Con có ngủ đủ, chơi đủ, được trò chuyện đủ và cảm thấy an toàn không?”

Có khi một buổi tối cha mẹ ngồi xuống chơi cùng con quý hơn một lớp học được mở quá sớm.

1.000 ngày của một đứa trẻ là vốn người của một quốc gia

Nếu một gia đình làm tốt 1.000 ngày đầu đời, kết quả không chỉ thuộc về riêng đứa trẻ ấy. Một đứa trẻ được dinh dưỡng tốt hơn, ít thiếu vi chất hơn, chăm sóc y tế phù hợp, sống trong môi trường ít khói thuốc, ít bạo lực, nhiều tương tác và yêu thương sẽ có nhiều cơ hội hơn để phát triển hết tiềm năng của mình.

Khi điều ấy diễn ra ở hàng triệu gia đình, nó trở thành vốn người của cả quốc gia. Chất lượng nòi giống không chỉ được đo bằng chiều cao hay cân nặng, nó còn nằm ở độ bền thể chất, sức khỏe thần kinh, khả năng học hỏi, năng lực cảm xúc, tính tự chủ và khả năng sống tử tế với cộng đồng.

Bởi vậy, 1.000 ngày đầu đời không chỉ là chuyện sản - nhi. Đó là một chiến lược phát triển con người từ gốc. Việt Nam muốn có một thế hệ khỏe hơn, sáng hơn và bền hơn thì không thể chờ đến khi trẻ bước vào trường học. Phải bắt đầu từ trước khi trẻ được thụ thai.

Minh triết của 1.000 ngày: muốn dưỡng con, trước hết phải dưỡng người tạo ra con

Muốn con khỏe, phải dưỡng cha mẹ. Muốn thai khỏe, phải dưỡng khí huyết người mẹ. Muốn não trẻ phát triển tốt, phải nuôi cả thân thể lẫn môi trường cảm xúc. Muốn có một thế hệ sáng trí, phải xây những gia đình biết sống thuận sinh học và biết yêu thương có trách nhiệm.

Một đứa trẻ không bắt đầu vào ngày chào đời. Đứa trẻ bắt đầu từ sức khỏe của cha, huyết khí của mẹ, sự bình an của mái nhà và những lựa chọn rất nhỏ trước khi con có mặt.

Muốn nâng tầm giống nòi Việt, có lẽ không cần bắt đầu bằng những khẩu hiệu quá lớn. Hãy bắt đầu từ những người cha biết giữ sức khỏe, những người mẹ được chăm sóc tử tế, những thai kỳ an toàn và những em bé được nuôi bằng dinh dưỡng tốt, giấc ngủ đủ, sự tương tác và yêu thương.

1.000 ngày đầu chỉ là một đoạn ngắn của đời người, nhưng có thể trở thành nền móng cho hàng chục năm phía sau.

Góc Nam y tư vấn

- Cha và mẹ nên cùng chuẩn bị sức khỏe trước khi có thai.

- Thai kỳ cần chú trọng Tỳ vị, khí huyết, giấc ngủ và tinh thần.

- Dùng thuốc hay thảo dược trong thai kỳ phải có tư vấn chuyên môn.

- Dưỡng giống từ gốc: Tinh đủ - Huyết hòa - Khí thuận - Thần an.

Hành động nhỏ cho nòi giống Việt

- Trước khi có con, dành vài tháng sửa lại ăn - ngủ - vận động - rượu bia, thuốc lá.

- Khi mang thai, khám thai đúng lịch và giữ môi trường gia đình bình an.

- Hai năm đầu, dành nhiều thời gian nói chuyện, chơi và tương tác trực tiếp với trẻ.

- Muốn con phát triển tốt, hãy đầu tư trước hết vào sức khỏe và nếp sống của cả cha mẹ.

Link báo chí:

https://suckhoecongdongonline.vn/cha-me-khoe-con-thong-minh-chuan-bi-1000-ngay-dau-doi

TS. Lương y Phùng Tuấn Giang

Chủ tịch Viện Nghiên cứu Phát triển Y Dược Cổ truyền Việt Nam

Trưởng ban Chuyên môn - Hội Giáo dục chăm sóc sức khỏe cộng đồng Việt Nam

Chủ nhiệm - Nhà thuốc Thọ Xuân Đường